Phải có tình yêu đối với tác phẩm, phải có tâm huyết với dịch thuật, và nhất thiết phải có trình độ Việt ngữ càng cao càng tốt
Ông nhận định như thế nào về tình hình dịch thuật hiện nay ở nước ta?

Nước ta là một nước có nền văn hiến lâu đời. Mà, phàm đã là văn hiến lâu đời thì việc học hỏi những cái tinh hoa của thiên hạ là đương nhiên, không thể tự mình bế quan tỏa cảng. Hoàn toàn không có gì là tự ti ở đây. Tiếp thu văn hóa của xứ người chính là để có một vị thế bình đằng với họ. Mà muốn tiếp thu văn hóa của người có hiệu quả thì phải giỏi ngoại ngữ.

Những nước lớn như Trung Hoa đã làm việc đó từ cách đây hàng ngàn năm. Từ đời nhà Hán, đã có các nhà sư sang Ấn Độ dịch thuật kinh Phật. Trong khi đó, chúng ta mãi đến bây giờ mới bàn đến việc dịch thuật những bộ sách quan trọng nhất của nhân loại, thế là quá chậm. Chính vì vậy, chúng ta càng phải làm tốt. Tôi đề nghị Nhà nước phải đầu tư vào việc này; đầu tư về tiền bạc, về con người, về thời gian. Và, điều quan trọng nhất không phải là chúng ta dịch thuật những gì, mà là dịch thuật những cuốn sách đó như thế nào, nghĩa là chất lượng dịch thuật. Tiêu chuẩn dịch thuật từ bao đời nay là tín, đạt, nhã. Muốn tín, nhất thiết phải giỏi ngoại ngữ. Vậy ta hãy điểm lại xem những người dịch thuật hiện nay xem họ có đạt được yêu cầu đó không.

Chưa nói đến những thứ tiếng ít người biết, chỉ kể các ngôn ngữ quan trọng nhất như Trung văn, Anh văn, Pháp văn, Nga văn, Đức văn, Ấn văn…, ta có thể thấy lực lượng dịch giả và biên tập sách dịch vừa ít ỏi vừa thiếu năng lực. Đa phần dịch giả hiện nay đến với dịch thuật đơn thuần vì lý do sinh kế, lại chỉ biết ngoại ngữ do nhu cầu công tác chứ không được đào tạo chuyên môn về dịch thuật, có quan niệm rất đơn giản về dịch thuật. Đã vậy thì làm sao có thể đảm đương một sứ mệnh lớn lao như thế được.

Những nguyên nhân cơ bản của thực trạng đó theo ông là gì?

Nguyên nhân cơ bản nằm ở quan niệm của xã hội. Xã hội không coi trọng người dịch thuật, nhất là những người chỉ chuyên tâm vào dịch thuật, chỉ “chuyên” chứ không “hồng”. Anh ta suốt ngày cặm cụi ngồi dịch, không sinh hoạt Đảng, không chiều các ông lớn. Chuyên môn không được coi trọng, ngôn ngữ không được coi trọng, thực tài không được coi trọng. Ở tầng sâu xa của vấn đề là quan niệm về dịch thuật ở ta hết sức sai lầm. Ngày xưa, người ta coi biết ngoại ngữ là một phẩm giá. Còn ở ta, biết nhiều ngoại ngữ có khi lại là một tai nạn. Một nghịch lý ở ta là, những dịch giả giỏi, hết mình với chuyên môn và học thuật, lắm khi lại bị gán cho đủ thứ “tội”: nào là chuyên môn thuần túy, rút vào tháp ngà, tự cao tự đại… Cá nhân tôi, từng có thời phải giấu biệt cái vốn chữ Hán của mình, đơn giản vì thời đó có những vấn đề chính trị giữa nước ta khiến cho xã hội có thái độ kỳ thị, ruồng bỏ bất cứ cái gì thuộc Trung Hoa, dẹp văn bia, khoa Trung văn ở các trường cũng bỏ. Chữ Hán thì có tội tình gì?

Nay thì người học tiếng Trung nhiều, nhưng toàn học một cách thực dụng, chủ yếu là để kiếm sống ở cơ quan này cơ quan nọ, chứ không học như học một nền văn hóa. Trong khi đó, lớp dịch giả và học giả Hán văn vẫn còn, tuy tuổi đã cao, Tại sao chúng ta không tập hợp họ lại, động viên họ, ưu đãi họ, tận dụng tri thức của họ? Xã hội cần phải biết chấp nhận rằng dịch thuật là một chuyên môn hẹp. Cần phải có những chuyên gia sâu trong lĩnh vực dịch thuật, trong từng ngôn ngữ. Mặt khác, cần phải khu biệt những đẳng cấp khác nhau của dịch thuật, cần phải thừa nhận rằng có những chuyên gia dịch thuật có đẳng cấp cao, và trọng dụng họ, đãi ngộ họ xứng đáng.

Ở ta lại có tình trạng khen chê không có chuẩn mực gì hết. Người khen lẫn kẻ chê không có khả năng thấu hiểu cái tầm sâu của đối tượng. Người ta khen tôi bởi người ta không biết.

Ông quan niệm như thế nào về công việc của dịch giả? Ông đánh giá như thế nào về các đồng nghiệp cùng dịch từ Trung văn, như Lê Bầu, Trần Đình Hiến, Phạm Tú Châu…?

Họ cũng như mọi người lao động đáng quý đáng trọng, mỗi người có một ưu điểm khả thủ. Tuy còn nhiều khó khăn trong cuộc sống, tuổi đã trên dưới 70, họ vẫn miệt mài làm việc mỗi ngày để có những trang sách cho bạn đọc. Tôi tin chắc chắn họ là những người hiếm hoi trong giai đoạn này. Nếu như họ mất đi, ai sẽ lấp được khoảng trống đó?

Dịch giả ngày nay thật hiếm người như họ, như trường hợp Cao Xuân Hạo là một. Đòi hỏi như vậy là hơi cao, nhưng tôi vẫn ước ao dịch giả phải ở cái tầm như thế. Phải có tình yêu đối với tác phẩm, phải có tâm huyết với nghệ thuật dịch, và nhất thiết phải có trình độ Việt ngữ càng cao càng tốt. Tôi không tin người viết một câu văn tiếng Việt chưa sạch nước cản mà có thể dịch hay được, dù là người Việt, đã sống ở Việt Nam ba bốn chục năm, thậm chí đi dạy người Việt về tiếng Việt.

Được biết, ông là người từng dịch nhiều sách cổ của Trung Hoa, trong đó có những cuốn sách quý, rất có giá trị và không dễ dịch như “Mai hoa dịch số” hay “Khổng Tử truyện”. Theo tôi biết, những khái niệm cơ bản của huyền học Trung Hoa như âm dương, ngũ hành… là hết sức uyên áo, và mặc dù tiếng Trung với tiếng Việt rất gần gũi nhau, có thể vẫn có những trường hợp “ngôn bất tận ý”. Gặp những trường hợp như vậy, ông thường giải quyết bằng cách nào?

Để dịch được một cuốn “Mai hoa dịch số”, tôi phải đọc không phải hàng chục, mà hàng trăm cuốn sách. Phải có kiến văn ngang tầm với những môn đồ của tác giả. Và phải có niềm đam mê. Không đam mê thì không thể nào dịch được một cuốn sách hàng bao nhiêu năm trời.

Theo ông, nghề văn có quan hệ thế nào với nghề dịch? Người dịch văn học có cần thiết cũng phải là nhà văn không? Tại sao?

Để dịch văn học, nhất thiết bản thân phải là nhà văn. Để dịch truyện ngắn, phải là người viết truyện ngắn. Nếu không, làm sao có nổi sự tinh tế và uyên thâm về ngôn ngữ tiếng Việt để có thể cùng một câu tiếng Trung mà kẻ khác dịch là “Thôi anh đi đi”, ta thì dịch “Anh bước đi cho tôi nhờ”. Sự khác biệt giữa hai câu tiếng Việt đó là cả một đẳng cấp. Một đằng dịch đúng, một đằng dịch hay. Từ đúng đến hay là bước sang cả một đẳng cấp khác.

Ông có ưu tư gì về việc không có đội ngũ kế thừa cho lớp dịch giả cao tuổi đã qua đời hoặc đã vào độ tuổi “xưa nay hiếm” như các cụ Phan Ngọc, Phan Văn Các, Khương Hữu Dụng, và bản thân ông nữa?

Không có “đội ngũ kế thừa” là điều đương nhiên. Đừng băn khoăn “liệu ta có môn đệ hay không”. Nếu ta hay thì tự khắc sẽ có môn đệ; có thể sau mười lăm năm, năm mươi năm, sau khi ta đã chết đi rồi, sẽ có người nhận ra chân giá trị của ta, đi theo con đường của ta. Với lại, Việt Nam ta vốn dĩ yếu kém, từ xưa đến nay làm gì có các học phái, trường phái… như Trung Hoa hay Anh, Pháp, v.v.

Theo ông, để trở thành một dịch giả giỏi thì phẩm chất nào là có tính quyết định?

Nền tảng văn hóa của gia đình và quá trình đào luyện trong trường đời là hết sức cần thiết. Lại nữa, từ biết đến sử dụng được ngoại ngữ là cả một khoảng cách. Học ngoại ngữ hoàn toàn không phải chỉ vài năm là đủ, mà là học cả đời. Và, cái quan trọng nhất là khí tiết, khí phách của tâm hồn, phẩm chất cá nhân của dịch giả; đó mới là cái quyết định.