CTY TNHH Tư Vấn Du Học– Dịch Thuật VIỆT ÚC CHÂU

20 Trần Cao Vân, Phường Đakao, Quận 1, HCM

Phòng dịch thuật: 08.38 256 420 (Ext: 602) – Nick chat yahoo: vietucchau

Phòng vé máy bay: 08.38 256 420 (Ext: 603) - Nick chat yahoo: phongve_vietucchau

Phòng tư vấn du học – định cư: 08.38 256 420 (Ext: 604) - Nick chat yahoo: duhocdulichuc

Bảng giá dịch thuật

Lưu ý:

Giá bản dịch của tiếng Hàn, Nhật, Nga, Hoa, Đức tăng 20% so với các thứ tiếng khác.

Một số “cây đa cây đề” trong làng dịch thuật cho rằng công việc chuyển ngữ không chỉ có dịch thuật mà còn phải am hiểu tiếng Việt cũng như có bản lĩnh văn hóa.

Còn với dịch giả trẻ, họ đến với bản dịch đơn giản vì yêu thích và để trau dồi… ngoại ngữ, văn hóa, như dịch giả tiếng Trung Nguyễn Tôn Nhan phát biểu: “Dịch thuật là học!”.

Thời gian gần đây xuất hiện nhiều tác phẩm văn học dịch nổi đình nổi đám của nhiều dịch giả trẻ như bộ tiểu thuyết Tru Tiên của Tiêu Đỉnh do Đào Bạch Liên dịch hay tiểu thuyết Xin lỗi, em chỉ là con đĩ của Tào Đình do Trang Hạ dịch thuật… Liệu có thể khẳng định, nền dịch thuật VN đã có đội ngũ kế thừa?

Nuôi đam mê…

Nhiều người biết đến nhà thơ nữ Trương Quế Chi (sinh năm 1987) nhưng cũng không quên Chi là một dịch giả. Những năm còn học THCS (Trương Quế Chi học tiếng Pháp từ năm vào lớp 1), Chi đã dịch ba tác phẩm dành cho thiếu nhi: Con cá voi có đôi mắt vàng, Cô bé và đàn sói hoang trong năm 2001 và Một chuyến phiêu lưu - NXB Kim Đồng 2002. Những tác phẩm cho thiếu nhi với ngữ nghĩa đơn giản chưa thể minh chứng được điều gì về tài năng dịch thuật của Chi nhưng có thể giúp Chi trau dồi thêm văn hóa và hứa hẹn một tương lai.

Cách đây vài năm, tại các nhà sách xuất hiện bộ tiểu thuyết Tầm Tần ký (NXB Văn học, 2004) khá đồ sộ trong khi ít người biết tác giả dịch thuật bộ sách này lại rất trẻ - Hồ Tiến Huân (SN 1980). Để đến được với công việc dịch thuật, chàng trai này khá vất vả trong việc tiếp cận Trung văn. Sinh ra ở vùng đất “gió như Phang, nắng như Rang” (Phan Rang), Hồ Tiến Huân chỉ có cơ hội học tiếng Trung khi đặt chân vào đại học, vì trước đó anh là học sinh giỏi tiếng Anh toàn quốc. Cách học của anh không chỉ là sự chăm chỉ trên quyển từ điển mà anh vừa học vừa dịch và nuôi khát vọng dịch văn. Đầu tiên Hồ Tiến Huân nhận dịch các sách “thị trường” như giáo dục giới tính, bởi theo anh, “nó đơn giản”, rồi đến sách biên khảo về võ hiệp Kim Dung. Sau nữa, để dịch văn, anh đã khăn gói lang thang sang Trung Quốc điền dã văn hóa, chuẩn bị nội lực cho một “cuộc đi dài”. Đến nay anh đã dịch khoảng 10 bộ truyện võ hiệp và nhiều thể loại khác.

Những cái tên như Nguyễn Lệ Chi, Trang Hạ, Đào Bạch Liên… phần nào nói lên diện mạo một thế hệ dịch giả mới – đang nuôi đam mê và không ngừng tự hoàn thiện.

Tìm nguồn sống

Nguyễn Lệ Chi.

Chuyện đam mê, yêu nghề khỏi phải bàn nữa, dịch giả Nguyễn Lệ Chi (SN 1976) khẳng định: “Ở đây tôi gạt yếu tố yêu nghề sang một bên vì đó là điều đương nhiên. Nếu không yêu nghề, người ta không bao giờ đeo đuổi với nghề, bất chấp mọi khó khăn vất vả. Tôi chỉ nói tới việc làm sao để sống thọ với nghề. Nếu kiên nhẫn, dịch giả trẻ mới gạt được mọi thú vui, chịu bỏ hàng giờ đồng hồ ngồi chăm chút cho từng câu chữ”.

Những nhà dịch thuật lớn tuổi ở ta còn xem công việc này là rất khổ hạnh, cô đơn. Và vì vậy, các dịch giả đạt tầm chuyên nghiệp sống được với nghề rất hiếm nếu không muốn nói có “cơm ăn” toàn nhờ “tay trái”. Nguyễn Lệ Chi là một trường hợp đặc biệt, chị có đến 3 bằng ĐH, một bằng thạc sĩ toàn các ngành nghề thời thượng như ngành quan hệ quốc tế nhưng hiện đang làm trưởng ban dịch thuật và khai thác bản quyền thuộc Công ty Văn hóa Phương Nam. Tạm gác lại những bằng cấp để theo đuổi sở thích, Nguyễn Lệ Chi khẳng định được vị trí của mình trên từng tác phẩm và đương nhiên phải “sống được bằng nhuận bút” (thu nhập bao gồm cả viết báo, dịch sách, tổ chức sản xuất phim, dịch vụ liên quan đến phim ảnh). Như đã nói, dịch văn học rất khó, nên sống bằng nghề dịch sách văn học là chuyện gần như phù phiếm so với mức thù lao khiêm tốn được trả. Khoảng năm 2004, Nguyễn Lệ Chi đến với nghề dịch bằng các tác phẩm giảng dạy chuyên ngành điện ảnh của Trung Quốc. Đó là bước “mào đầu” để chị đến với nghề dịch một cách nghiêm túc.

Để đến với đam mê vô vụ lợi, nhiều dịch giả trẻ chấp nhận “đồng sàng dị mộng” với cơm áo mưu sinh. Dịch giả Đào Bạch Liên (SN 1979) tốt nghiệp ĐH Ngoại thương Hà Nội hiện làm việc cho Công ty The Yasuda Ware House của Nhật. Còn Hồ Tiến Huân vẫn đang nuôi mộng dịch thuật nhưng bây giờ VN đã vào Công ước Berne, nên việc anh tự đi mua bản quyền về dịch rồi đi “chào hàng” là rất khó. Hồ Tiến Huân ta thán: “Dịch sách làm sao sống nổi khi mình chỉ dịch những gì mình thích? Thêm nữa, nhuận bút đâu đủ để đi bụi sang nước sở tại tìm hiểu văn hóa. Vì mê tìm hiểu văn hóa và dịch nên mình lúc nào cũng cháy túi”. Làm một nghề gần với dịch thuật là nghề báo như dịch giả Trang Hạ (SN 1975) có vẻ thuận lợi hơn, chị hiện đang là phóng viên thường trú của một tờ báo trong nước ở Đài Loan. Dịch giả không thể “húp cháo loãng” cầm hơi bên cạnh trang bản thảo hứa hẹn mức nhuận bút “tượng trưng”. Vì dịch sách văn học đâu thể làm việc như cái máy “đẻ” liên tục, mà phải dành thời gian tìm kiếm tác phẩm đồng điệu với cảm xúc của người dịch.

Thế mạnh của người trẻ

Đầu tiên phải nói đến lợi ích của Internet giúp các dịch giả thế hệ thời @ tìm kiếm tác phẩm thuộc dòng văn học Ling Lei. Hai tác phẩm Xin lỗi, em chỉ con đĩ của Tào Đình, Tru Tiên của Tiêu Đỉnh do Trang Hạ và Đào Bạch Liên dịch có nguyên tác xuất thân từ mạng. Hàng loạt tác phẩm gần đây do Nguyễn Lệ Chi dịch của An Ni Bảo Bối, Bì Bì… cũng xuất thân từ đó. Các dịch giả trẻ được đào tạo căn cơ về ngoại ngữ chứ hiếm người mày mò tự học vừa dịch vừa tra từ điển như các thế hệ trước nên đã giúp rút ngắn thời gian từ nguyên tác đến độc giả VN. Như bộ tiểu thuyết Tru Tiên, Đào Bạch Liên đã tiếp cận và bắt đầu dịch nguyên tác vào cuối năm 2005 nhưng chỉ đến đầu năm nay đã có sách in tại VN. Thêm nữa, môi trường xuất bản hiện đang rất thoáng cho các tác phẩm dịch thuật chứ không đợi chờ “xếp hàng” như trước đây. Các nhà làm sách “nhanh nhạy” và “sắc bén” trong việc thăm dò thị hiếu người đọc khiến những tác phẩm đang “sốt” ở đâu đó lập tức in rào rào ở VN.

Ưu thế trẻ, việc nắm tâm lý cũng như bối cảnh văn hóa hiện đại sẽ thuận lợi hơn cho các dịch giả trẻ. Tuy nhiên, muốn dịch giỏi đâu chỉ vậy, nhà văn Nguyên Ngọc - người sáng lập quỹ dịch thuật Phan Chu Trinh vào đầu năm nay - đã hóm hỉnh: “Nhiều dịch giả nói tiếng Tây giỏi nhưng tiếng ta lại dở”

Hiện nay chúng ta đang có nhiều dịch giả và họ đã mang đến một sinh lực mới, hơi thở mới cho nền văn học dịch.

Tuy vậy cũng có nhiều người coi dịch thuật chỉ là nghề tay trái và điều đó khó tránh khỏi việc dịch thuật xô bồ và cho ra đời những tác phẩm kém chất lượng

Dịch giả Thúy Toàn

Lớp dịch giả trẻ bây giờ nhiều người thông minh và có học hơn chúng tôi. Họ được đào tạo bài bản, có điều kiện và phương tiện kỹ thuật hiện đại. Nhưng hiện nay, đời sống phát triển ghê quá, sự quan tâm của con người rộng hơn, con người có nhiều hướng phát triển nghề nghiệp hơn. Nhưng Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh, làm gì cũng phải “say”, phải cống hiến cuộc đời cho nó. Tôi thấy nhiều dịch giả trẻ hiện nay chỉ dịch cho vui, còn nghề chính vẫn là ở công ty này, công ty kia.

Chính vì thế, nhìn lại lớp dịch giả trẻ bây giờ mới thấy, cái gì họ cũng biết, nay họ dịch thuật văn học Mỹ, mai dịch thuật văn học Nhật, ngày kia dịch thuật văn học Italia, như thế có nghĩa họ có bản lĩnh và thông minh nhưng phải nói thật họ không có sự chuyên sâu. Và lại càng không thể nói họ là chuyên gia về văn học Nhật, Mỹ, Italia được.

Ngọc Cầm Dương sinh năm 1984 mới bước vào văn học dịch thuật

Những người dịch thuật trẻ như chúng tôi thường có thói quen dịch thuật đúng trước rồi mới dịch hay sau. Đơn giản là vì chúng tôi còn đang trên đường tìm kiếm kinh nghiệm. Tôi thấy là nên dịch thuật tác phẩm một cách chân thành nhất, nghĩa là hãy giữ nguyên ngôn từ, văn phong, cách nói của người nước ngoài. Điều đó nhằm xác định cho độc giả quen dần với ngôn ngữ, văn hóa, lối suy nghĩ và quan trọng nhất là được sống trong lối sống của đất nước đó..

Cũng có những ý kiến nhận xét giới trẻ chúng tôi còn dịch thuật chưa tốt và điều đó là xác đáng. Nhưng tôi cũng phải trả lời rằng năm nay tôi 21 tuổi, đó là lợi thế của tôi và những người trẻ như tôi. Chúng tôi có thời gian và không chỉ có thời gian chúng tôi còn có nhiệt huyết và khả năng, chúng tôi không sợ vấp ngã, chúng tôi còn đang được sống trong một thế giới đầy ắp thông tin.

Ông Nguyễn Cảnh Bình

Tôi cho rằng những đóng góp của những người dịch thuật trẻ hiện nay là rất lớn và cũng có chất lượng. Đơn cử như trường hợp của cuốn Harry Potter, rất nhiều học sinh, sinh viên đã dịch thuật trước và rất nhanh ngay từ khi sách nguyên bản mới ra đời, và không thể nói họ dịch không hay. Tuy nhiên, phần lớn những dịch  giả trẻ tuổi đều chưa có quan hệ với các nhà xuất bản nên họ luôn e dè.

Nói cho đúng thì thực chất văn học dịch của chúng ta đang bị buông lỏng quản lý. Mạnh ai nấy làm, chúng ta chưa đưa ra được những định hướng, chiến lược mang tính quốc gia để phát triển văn học dịch. Các dịch giả phải làm gì để nâng cao đạo đức nghề nghiệp và chuyên môn? Có tiêu chí nào cho họ khi chọn tác phẩm dịch thuật ?

Ông Nguyễn Cảnh Bình

Trước kia các tác phẩm dịch thuật của chúng ta do chưa có bản quyền nên chỉ dám quanh quẩn trong nước với nhau, điều này là hạn chế sự cạnh tranh và hạn chế luôn cả sự phát triển. Sau khi công ước Berne có hiệu lực ở Việt Nam, các nhà xuất bản quốc tế đã bắt đầu quan tâm đến Việt Nam. Hàng loạt nhà xuất bản trên thế giới đã có những bước đầu thăm dò thị trường Việt Nam như cử người đại diện, môi giới, thành lập các văn phòng… Đó chính là cái được lớn nhất. Chúng ta đã “chơi” đúng luật, chúng ta được quyền “công khai” tác phẩm của mình, dám quảng bá nó rộng rãi.

Dịch giả Trịnh Lữ

Tôi cho rằng người dịch thuật phải mặc nhiên giữ bản quyền sáng tạo đối với bản dịch của mình, còn nhà xuất bản chỉ mua cái quyền khai thác bản dịch ấy trong một thị trường và thời gian nhất định.Hiện nay các nhà xuất bản hình như đều quan niệm rằng họ đã “mua đứt bản quyền” của ngươi dịch thuật rồi nên thường tự ý chỉnh sửa bản dịch mà không hỏi ý kiến người dịch thuật. Tóm lại tôi thấy bản quyền sáng tạo của người dịch thuật ở ta hiện nay vẫn chưa được công nhận trong thực tế giao dịch giữa nhà xuất bản và người dịch thuật, và nghề dịch sách cũng chưa có nghiệp đoàn để tự bảo vệ quyền lợi cũng như vận động cho mình có một vị thế xứng đáng trong xã hội

Dịch giả Thúy Toàn

Lao động dịch thuật lâu nay vẫn phải tự thân vận động. trước đây, hoạt động này có sự quan tâm của Nhà nuớc nhưng nay không còn nữa, mạnh anh nào, anh ấy xuất bản. Vì thế, những người có lương tâm, có thực tài vẫn ra được sách tốt. Còn những người - thực ra có thể gọi họ háo danh hoặc chủ quan tưởng mình đã là giỏi hoặc họ cần tiền, người ta đặt thì làm, người kiểm tra bản thảo lại không có trình độ thì sẽ để ra những tác phẩm dịch thuật dở.

Ông Nguyễn Cảnh Bình

Quan điểm của tôi thì khác, chất lượng tốt hay không của một tác phẩm dịch thuật hoàn toàn do trách nhiệm của người làm công tác dịch thuật chứ không hề liên quan gì đến Nhà nước. Vấn đề là anh chọn tác phẩm nào để dịch thuật và anh dịch thuật có hay không? Không nên áp đặt Nhà nước phải làm gì, mà chính bản thân các nhà xuất bản, các dịch giả phải tự thân vận động và nâng cao chất lượng bản dịch của mình lên. Đó cũng là trách nhiệm của thế hệ mới, thế hệ dịch giả trẻ.

Dịch giả Trịnh Lữ

Sự thiếu hụt một số mảng sách hiện nay chính là do chưa có sự định hướng điều tiết của Nhà nước đối với công tác xuất bản sách dịch. Có vẻ như Nhà nước chưa chỉ đạo và quản lý tốt việc xuất bản sách dịch ở Việt Nam - một việc làm tôi cho là rất quan trọng. Nhà nước có thể chỉ đạo và quản lí thông qua hai công cụ: chính sách và thuế. Chính sách chỉ rõ những loại sách nào cần được ưu tiên dịch, những loại sách nào nhất thiết không được dịch.

Sách ưu tiên thì được hưởng từ mức thuế thấp đến mức được miễn thuế, hoặc được Nhà nước hỗ trợ kinh phí. Muốn hạn chế loại sách gì thì đánh thuế thật nặng loại sách ấy. Và mỗi người dịch cứ làm thật tốt công việc của mình, kể cả việc biết trân trọng và bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, thì mọi chuyện sẽ đâu vào đó.

Dịch thuật “cabin” được coi là khó nhất trong các loại hình phiên dịch ở chỗ người dịch thuật phải nói song song với diễn giả, người ta nói đến đâu thì mình cũng phải dịch thuật đến đó. Quỳnh Chi - làm phiên dịch trong lĩnh vực
lao động mô tả công việc của mình: “Não luôn phải chia làm hai phần, một phần tiếng Anh một phần tiếng Việt”.

Nổi danh là một chuyên gia dịch thuật “cabin” có hạng, anh Đặng Xuân Thân -Giám đốc Đào tạo Viện phát triển giáo dục IVN cho biết: “Người Anh có tốc độ nói là 300-350 từ/phút, còn người Mỹ là 350-450 từ/phút nên khó có thể dịch thuật đủ ý theo cách nghe hết câu thứ nhất mới vừa dịch thuật , vừa nhớ câu thứ hai. Thường thì tôi chỉ cho phép mình dịch thuật sau người nói 1 giây, nghe xong chủ ngữ là “nổ súng”.

Bí quyết của anh là “phải nắm chắc và sử dụng linh hoạt, nhuần nhuyễn các cấu trúc câu (nhất là trong tiếng Anh). Dịch thuật “cabin” thực sự là một công việc đầy sức ép và sự căng thẳng. Nhiều người cho biết đầu mình khi ngồi “cabin” không khác gì một lò than”.

Am hiểu về lĩnh vực mình dịch thuật là điều rất quan trọng gần như là bắt buộc nếu muốn trở thành phiên dịch giỏi. Chẳng thế mà Quỳnh Chi đã tự bắt mình nắm hầu hết các vấn đề liên quan đến lao động chẳng khác nào một chuyên gia. Một kiến thức bền vững như vậy giúp Chi rất tự tin. Thậm chí nếu tối nay người ta gọi mai đi dịch thuật thì vẫn “OK”.

Hay như anh Thân, một phiên dịch chuyên nghiệp có khả năng phiên dịch trên nhiều lĩnh vực từ kinh tế, văn hoá, xã hội, dược cho đến văn học, thơ ca. Nhìn vào “lý lịch” thì sẽ hiểu được: Từ năm 1993 đến nay dạy và thiết kế chương trình tiếng Anh kinh tế-tài chính-thương mại cho Viện IVN; Chủ nhiệm Bộ môn Văn học sử-Đất nước học của Đại học Ngoại ngữ Quân sự từ năm 1993-2002; nhiều năm dạy tiếng Anh cho chuyên gia VN đi châu Phi và làm việc với các hãng dược…

Thuật ngữ và con số luôn là những “chướng ngại vật” của các phiên dịch “cabin” nhất là trong các hội thảo chuyên ngành. Thực tế ngay chính các chuyên gia của VN cũng rơi vào trường hợp lần đầu nghe đến. Thành Quế-chuyên viên của Bộ LĐTB&XH thường xuyên phải “đối mặt” với các thuật ngữ như vậy. Bởi để tìm ra một từ sát nghĩa phù hợp với từ người nói đưa ra thật chẳng dễ chút nào.

Lương cao nhưng không “dễ chơi”

Người phiên dịch cabin được trả khá cao (250USD/ngày), nhưng cũng là tương xứng với lao động bỏ ra. Không phải cứ giỏi ngoại ngữ là ngay lập tức trở thành một phiên dịch cabin.

Khi còn là sinh viên ngày ngày Chi lấy các băng hội thảo ra sau đó đeo tai nghe vào và phiên dịch. Có ngày luyện dịch liên tiếp 6 tiếng đồng hồ, tai sưng cả lên. Đến khi đi làm cô cũng phải “vác sách bút” lên hỏi các chuyên gia để họ giảng giải cho mình hiểu các vấn đề liên quan đến lao động chẳng khác nào như đi học.

Trong phiên dịch có 2 loại chính là phiên dịch ứng đoạn và dịch “cabin”. Dịch “cabin” vẫn được coi là “more challenging” vì phải cho ra sản phẩm ngay lập tức, không có thời gian nghỉ ngơi nên rất căng thẳng.

Chính vì thế chi phí trả cho phiên dịch “cabin” thường cao hơn phiên dịch ứng đoạn. Những người dịch “cabin” thường được nhận 250-300USD/ngày”.

Thời gian đầu tư để trở thành một phiên dịch cabin “cứng” có thể là 2, 3 năm hoặc đến chục năm. Nhưng “khắc nghiệt” là ở chỗ thời gian cống hiến lại không lâu, phải nghỉ hưu sớm nên tuổi thọ nghề không cao. Bởi để làm phiên dịch cabin thì phải nhanh nhạy, điều này chỉ có ở những người trẻ. áp lực với người dịch cabin là rất lớn.

Có nhiều trường hợp người ta dừng hội thảo lại để đưa ra lỗi của phiên dịch ngay lúc đó. Thành Quế kể lại có lần khi đang dịch có một chuyên gia đứng lên “chỉnh” ngay làm anh cảm thấy hơi căng thẳng. Nhưng lập tức phải bình tĩnh lại để dịch tiếp. Anh Thân cho rằng: “Muốn thành thục thì phải biết cảm ơn những vấp váp, đó là những cơ hội trời cho để giúp mình tiến lên”.

Khó khăn và áp lực, nhưng đôi khi công việc mang lại những món quà thật bất ngờ. Trong một lần dịch hội thảo về quan hệ lao động, do cô bạn không phiên dịch được, Chi đã phải đảm nhận cả ba ngày liên tục. Hôm kết thúc, cả hội thảo đứng dậy vỗ tay rầm rầm làm cô cảm thấy thật hạnh phúc.

Còn đối với Đặng Xuân Thân sau một ngày làm việc tại hội nghị quốc tế về năng lượng mới đây, đích thân ông Chủ tịch hội nghị đã đến bắt tay anh để cảm ơn. Đó là lời khen tự đáy lòng bởi đó là hội thảo của Cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ NASA với đầy những thuật ngữ mới và chuyên ngành chưa có trong tiếng Việt.

Tại những hội nghị lớn, được tiếp xúc với giới lãnh đạo, các chuyên gia nước ngoài là điều không phải ai cũng có cơ hội. Và họ học được rất nhiều từ đó.

Xét về lý tưởng, sự thay đổi duy nhất mà người dịch thuật có quyền thực hiện là ngôn ngữ, là thứ tiếng mà nguyên bản dùng để biểu đạt những ý nghĩa mà mình muốn biểu đạt, nhiệm vụ của anh ta chính là dùng một thứ tiếng khác để truyền đạt tất cả những cái gì đã được truyển đạt bằng thứ tiếng kia

Năm 2004 có mấy cuộc hội nghị về dịch thuật tâp hợp những chuyên gia có uy tín trong ngành này, phần lớn đều lấy ba tiêu chuẩn TÍN, ĐẠT, NHà làm căn cứ để thảo luận, trao đổi. Hình như phần lớn đều chỉ băn khoăn về chữ NHà - một nỗi băn khoăn mà chúng tôi nghĩ là hoàn toàn chính đáng, vì chữ NHà hình như chỉ thích hợp với một văn phong nhất định, và khó lòng có thể nói rằng “phàm là dịch thuật thì nhất thiết phải có cái văn phong được gọi là “NHÔ. Nếu nguyên bản không “nhã”, mà lại gồ ghề thô lỗ, thì bản dịch “nhã” chắc chắn là sẽ không thực hiện được chữ “tín”, và sẽ nảy sinh một mâu thuẫn đối kháng ngay trong nội bộ của tiêu chuẩn dịch thuật được đề ra.

Nhưng như thế vẫn chưa hết. Ngay cả chữ ĐẠT cũng có một nội dung rất khó hiểu, khiến ta phải tìm xem những người lấy chữ ĐẠT làm tiêu chuẩn, họ hiểu chữ TÍN như thế nào. Nếu dịch thuật hoàn toàn trung thành với nguyên bản (TÍN), nhưng lại rất dở, trong khi nguyên bản là một kiệt tác của văn học thế giới, thì lẽ nào có thể nói rằng đó là một bản dịch trung thành? Người đọc bình thường chắc hẳn phải nẩy ra cái ý nghi ngờ rằng người đặt ra tiêu chuẩn quan niệm chữ TÍN theo cái nghĩa là“sát từng chữ”. Nhưng bất cứ người nào đã học qua một ngoại ngữ, dù chỉ trong buổi học đầu tiên, cũng đã thấy ngay rằng dịch sát từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai hoàn toàn[i].

Dĩ nhiên mỗi người có thể có một hay nhiều bí quyết riêng để dịch thuật cho đúng và cho hay theo thẩm năng của họ… Và quan trọng hơn nữa là mỗi người có thể tự cho mình những cái quyền riêng trong cách hiểu, đánh giá và xử lý một văn bản mà mình chọn. Chúng tôi có biết một dịch giả nổi tiếng, có mấy mươi bản dịch được xuất bản nhiều lần, đánh giá một nhà văn như Lev Tolstoy là “chưa biết viết văn” và tự ban cho mình cái quyền bỏ từng đoạn dài mấy chục trang của tác giả, đồng thời tự cho mình cái quyền không hiểu tác giả muốn nói gì trong hàng trăm trang khác!

Trong bài này chúng tôi muốn tự bó hẹp trong phạm vi phiên dịch (translation) hiểu theo nghĩa hẹp, gạt ra ngoài mọi công trình sáng tạo, dù vĩ đại đến đâu. Vì vậy trước hết chúng tôi cố tìm một cách định nghĩa có cơ may được nhiều người thừa nhận nhất. Đó là cách định nghĩa của M. Fyodorov (1950): “Dịch thuật là chuyển đạt một văn bản từ một ngôn ngữ này (nguồn) sang một ngôn ngữ khác (đích) một cách trung thành trong chừng mực có thể, cả về nội dung lẫn về hình thức.” Vậy, xét về lý tưởng, sự thay đổi duy nhất mà người dịch thuật có quyền thực hiện là ngôn ngữ, là thứ tiếng mà nguyên bản dùng để biểu đạt những ý nghĩa mà mình muốn biểu đạt, và nhiệm vụ của anh ta chính là dùng một thứ tiếng khác để truyền đạt tất cả những cái gì đã được truyển đạt bằng thứ tiếng kia.

Vậy “những cái đã được truyền đạt” mà người dịch thuật có bổn phận truyền đạt lại một cách trung thành ấy (chữ TÍN, và chỉ một chữ TÍN mà thôi!), là những cái gì? Và người dịch thuật phải có những cách thức nào, phải thực hiện những thao tác nào để làm tròn cái bổn phận ấy? Dĩ nhiên, trả lời câu hỏi này không đơn giản chút nào, vì ngôn ngữ là một thực thể hết sức đa diện, khó lòng có thể phân tích thành một số khía cạnh hữu hạn. Sau đây chúng tôi chỉ mong kể ra những bình diện cơ bản nhất của một văn bản thông thường có thể làm đối tương cho công việc phiên dịch.

1. Thể loại

Một văn bản, dù muốn dù không, cũng phải thuộc một thể loại nhất định, và “tính thể loại” chính là cái mà người dịch thuật phải truyền đạt trước tiên. Tôi đã từng đọc một chồng bản dịch chuyện cổ tích trong đó người dịch thuật truyền đạt những nguyên bản dài từ 2 đến 12 trang thành những thiên tiểu thuyết dài từ 200 đến 500 trang, và rất tự hào vì đã chuyển được những chuyện cổ tích sơ sài buồn tẻ thành những pho tiểu thuyết ly kỳ hấp dẫn đầy những chi tiết tinh vi và những đoạn đối thoại sắc sảo cho thấy một vốn hiểu biết sâu rộng về tâm lý người đời, mà vẫn giữ được y nguyên cốt chuyện của nguyên bản. Dịch giả từ biệt tôi với một nỗi tuyệt vọng khôn xiết không phải đối với mấy ngàn trang tiểu thuyết của mình, mà đối với sự kém cỏi của tôi, người đã không đủ sức hiểu cái giá trị tuyệt vời của cái công trình mà ông đã bỏ ra bấy nhiêu công sức để thực hiện. Ba mươi năm sau, khi chúng tôi gặp lại, vẫn chưa có một nhà xuất bản nào đủ sáng suốt để công bố bộ sách của ông. Ai cũng trả lời ấp úng một câu vô nghĩa: “Hay thì hay tuyệt, nhưng… nó thế nào ấy, không thích hợp lắm”. Tôi trộm nghĩ: cái không thích hợp ở đây chính là tính thể loại.

Sau khi đã nói rõ nội dung của những công việc có phần gần gũi với dịch thuật, khi bạn đọc đã có thể có được một khái niệm tương đối rõ ràng về những ranh giới khu biệt giữa dịch thuật với những công việc ấy, chúng tôi xin trình bày công việc dịch thuật như một quá trình gồm có mấy công đoạn tách biệt. Đó là một cách trình bày có tính ước định, chẳng qua để cụ thể hoá những chi tiết nhiều khi khó xác định của cái công việc không lấy gì làm đơn giản này

4. Những công đoạn của việc dịch thuật

Các tác giả của những giáo trình được đem giảng tại các khoa và bộ môn ngôn ngữ học mà chương trình có bao gồm nội dung Dịch thuật thường trình bày công việc của ngành khoa học này dưới dạng một quá trình có bốn công đoạn sau đây:

(1) Phân tích nguyên bản trong ngôn ngữ nguồn (Source Language) để “hiểu” thật rõ tác giả “muốn nói” gì.

(2) Xoá cách ngôn từ hoá của nguyên bản (Deverbalisation of the text)

(3) Phân tích những đặc trưng trong nội dung và hình thức của nguyên bản (qua một siêu ngôn ngữ ước định)

(4) Tái ngôn từ hoá bằng ngôn ngữ đích để có được một văn bản tương đương với nguyên bản (Reverbalisation in the Target Language so that the text obtained would be equivalent to that written in the Source Language).

Dĩ nhiên, cách phân ra thành công đoạn như trên không nhất thiết phải là một quá trình gồm những giai đoạn lần lượt kế tiếp nhau theo trật tự thời gian. Mỗi người dịch thuật có thể làm việc theo một phương thức khác nhau, kê cả những phương thức hoàn toàn mặc ẩn (implicite), thậm chí vô thức (unconscious). Nhưng, cũng như khi nói về quá trình thụ đắc (acquisition) vốn tri thức của người bản ngữ về tiếng mẹ đẻ của mình, muốn dạy cách phiên dịch không thể có cách gì ngoài cách hiển ngôn hoá (explicitating), nghĩa là nói ra thành lời một cách tỏ tường để người học nhận thức được từng chi tiết, từng giai đoạn của quá trình thụ đắc vốn tri thức cần thiết. Ta hãy xét kỹ từng công đoạn trong quá trình làm việc của người phiên dịch có tri thức hiển ngôn về quá trình này.

(1), (2) Hiểu và phi ngôn từ hoá nguyên bản (xóa hết những từ ngữ của nguyên bản)

Câu hỏi tất nhiên phải nảy sinh trong tâm trí người đọc trước hết là: tại sao lại phải xóa những từ ngữ của nguyên bản, và sau khi làm như vậy, thì trong trí nhớ của người phiên dịch phỏng còn sót lại được những gì?

Người có kinh nghiệm và kỹ năng dịch thuật[iii] sẽ đáp:

- Không ai có thể nhớ hết từ ngữ trong một lời phát biểu ở hội nghị, nếu dịch thuật miệng. Người dịch thuật chỉ nhớ cái nghĩa của lời phát biểu. Người dịch thuật viết có kinh nghiệm cũng biết rằng khi hiểu một câu văn, người dịch thuật phải quên cách biểu đạt câu ấy bằng những từ ngữ gì. Sự quên lãng này sẽ càng ngày càng trở nên tự nhiên, thậm chí tự phát. Trong tâm trí người nghe (người đọc), những từ ngữ của nguyên bản lập tức bị quên đi để nhường chỗ cái ý mà tác giả muốn truyền đạt. Có thế người nghe (người đọc) mới hiểu được cái ý ấy.

- Vậy cái ý ấy cụ thể là cái gì, khi đã quên hết cách diễn đạt nó bằng những từ ngữ vốn làm thành cái bệ đỡ vật chất của nó?

- Cái ý ấy thường được giữ lại trong ý thức của người nghe (hay người đọc) dười dạng những hình ảnh về những gì đã được thuật lại bằng lời. Những hình ảnh này có thể tĩnh (tư thế, dáng vẻ) hay động (động tác hay sự thay đổi tư thế, hình dáng). Ngoài ra, những hình ảnh này lại phải được đặt trên bối cảnh của những hình ảnh đã có trong văn cảnh trước đó, rồi lại được cắt nghĩa bằng những tri thức phổ thông (ngoài ngôn ngữ học) của người nghe hay người đọc.

Những người nghe dịch thuật miệng trong hội nghị thường kinh ngạc trước cái trí nhớ “kỳ dị” của người phiên dịch chính là vì cứ tưởng anh ta nhớ hết các từ ngữ, trong khi thật ra anh ta chỉ nhớ cái nghĩa, cái ý mà người kia muốn nói ra thôi. Người dịch thuật viết cũng không hề làm khác, nếu anh ta đã thực sự hiểu tác giả muốn nói gì. Ở đây chỉ cần lưu ý một chút nữa để thấy cần phân biệt mấy chữ muốn nói gì với những câu hỏi về nguyên do (tại sao mà nói thế?) về động cơ (nói thế để làm gì?).

Nói tóm lại, phi ngôn từ hoá nguyên bản không hề gây trở ngại cho người dịch thuật mà chính là tạo một điều kiện không thể thiếu để họ có thể dùng nội quan (introspection) soi sáng tâm trí mình để thoát ra ngoài những từ ngữ có thể gây nên những tạp âm (noise - hiểu theo nghĩa của lý thuyết thông tin) có hại cho hoạt động “hiểu” (comprehension) của tâm trí nếu người nghe không quên ngay đi để chỉ tập trung vào việc hiểu cho đúng tác giả muốn nói gì, muốn mình hình dung được những hình ảnh nào.

Những bình diện của lời nói và của văn bản đều được quan tâm phân tích đến mức chi ly, để không bỏ sót bất kỳ một chi tiết nào.

Tuy nhiên không nên nghĩ rằng hiểu một văn bản là một quá trình làm việc công phu đòi hỏi một thời gian dài. Công việc kiểm tra và phê bình, đánh giá mới đòi hỏi như vậy, còn việc người nghe (hay người dịch thuật) hiểu cái nghĩa mà tác giả muốn truyền đạt bất chấp những lỗ hổng, những sự tỉnh lược, những chỗ không nói hết trong ngôn từ thường chỉ cần một khoảnh khắc, một nháy mắt cũng có thể được bù đắp ngay trong ý thức của người nghe (hay người dịch thuật).

Sau đây là những nội dung ý nghĩa chứa đựng trong nguyên bản không bao giờ được truyền đạt bằng ngôn từ mà người nghe hay người dịch thuật vẫn phục hồi được và hiểu ngay lập tức khi tiếp xúc với văn bản:

1. Tiền giả định (presupposition). Khi gặp một người quen hỏi thăm mình bằng câu “Anh đã khoẻ chưa?”, người nghe (hay người dịch thuật) biết ngay rằng người ấy có nghe ai đó nói rằng trước đó mình có bị bệnh. Nếu cái tiển giả định ấy đúng, anh ta có thể trả lời là ”Khoẻ rồi” hay “Chưa khoẻ”. Nhưng nếu cái tiền giả định ấy sai (tức trước đó anh ta không hề đau ốm gì), thì dù có trả lời thế nào cũng không ổn, vì cũng vô hình trung thừa nhận một tiền giả định hoàn toàn sai.

2. Hàm nghĩa từ vựng (lexical implication). Khi một nhân vật trong nguyên bản nói “Nó sắp cưới vợ mới”, người nghe (và người dịch thuật) biết ngay rằng nó là một người đàn ông trưởng thành từng có một đời vợ, mặc dầu trong câu không có một từ nào nói rõ giới tính của nó (nó dĩ nhiên có thể là một đứa con gái) và tình trạng hôn nhân trước đó của nó. Tuy vậy người nghe (và người dịch thuật) suy diễn được ngay những điều này từ những từ khác có mặt trong câu như cưới vợ và mới.

3. Hàm ngôn hội thoại (conversational implicature). Ta thấy có một hàm ngôn hội thoại khi người nghe (hay người dịch thuật) có thể căn cứ vào một ý trong cuộc hội thoại mà suy ra một ý khác không nói ra nhưng vẫn có mặt trong ý thức người nghe (hay người dịch thuật). Chẳng hạn khi nghe ai nói “Hôm nay nó không say”, người nghe hiểu ngay là có những hôm khác nó say.

Phải có tình yêu đối với tác phẩm, phải có tâm huyết với dịch thuật, và nhất thiết phải có trình độ Việt ngữ càng cao càng tốt
Ông nhận định như thế nào về tình hình dịch thuật hiện nay ở nước ta?

Nước ta là một nước có nền văn hiến lâu đời. Mà, phàm đã là văn hiến lâu đời thì việc học hỏi những cái tinh hoa của thiên hạ là đương nhiên, không thể tự mình bế quan tỏa cảng. Hoàn toàn không có gì là tự ti ở đây. Tiếp thu văn hóa của xứ người chính là để có một vị thế bình đằng với họ. Mà muốn tiếp thu văn hóa của người có hiệu quả thì phải giỏi ngoại ngữ.

Những nước lớn như Trung Hoa đã làm việc đó từ cách đây hàng ngàn năm. Từ đời nhà Hán, đã có các nhà sư sang Ấn Độ dịch thuật kinh Phật. Trong khi đó, chúng ta mãi đến bây giờ mới bàn đến việc dịch thuật những bộ sách quan trọng nhất của nhân loại, thế là quá chậm. Chính vì vậy, chúng ta càng phải làm tốt. Tôi đề nghị Nhà nước phải đầu tư vào việc này; đầu tư về tiền bạc, về con người, về thời gian. Và, điều quan trọng nhất không phải là chúng ta dịch thuật những gì, mà là dịch thuật những cuốn sách đó như thế nào, nghĩa là chất lượng dịch thuật. Tiêu chuẩn dịch thuật từ bao đời nay là tín, đạt, nhã. Muốn tín, nhất thiết phải giỏi ngoại ngữ. Vậy ta hãy điểm lại xem những người dịch thuật hiện nay xem họ có đạt được yêu cầu đó không.

Chưa nói đến những thứ tiếng ít người biết, chỉ kể các ngôn ngữ quan trọng nhất như Trung văn, Anh văn, Pháp văn, Nga văn, Đức văn, Ấn văn…, ta có thể thấy lực lượng dịch giả và biên tập sách dịch vừa ít ỏi vừa thiếu năng lực. Đa phần dịch giả hiện nay đến với dịch thuật đơn thuần vì lý do sinh kế, lại chỉ biết ngoại ngữ do nhu cầu công tác chứ không được đào tạo chuyên môn về dịch thuật, có quan niệm rất đơn giản về dịch thuật. Đã vậy thì làm sao có thể đảm đương một sứ mệnh lớn lao như thế được.

Những nguyên nhân cơ bản của thực trạng đó theo ông là gì?

Nguyên nhân cơ bản nằm ở quan niệm của xã hội. Xã hội không coi trọng người dịch thuật, nhất là những người chỉ chuyên tâm vào dịch thuật, chỉ “chuyên” chứ không “hồng”. Anh ta suốt ngày cặm cụi ngồi dịch, không sinh hoạt Đảng, không chiều các ông lớn. Chuyên môn không được coi trọng, ngôn ngữ không được coi trọng, thực tài không được coi trọng. Ở tầng sâu xa của vấn đề là quan niệm về dịch thuật ở ta hết sức sai lầm. Ngày xưa, người ta coi biết ngoại ngữ là một phẩm giá. Còn ở ta, biết nhiều ngoại ngữ có khi lại là một tai nạn. Một nghịch lý ở ta là, những dịch giả giỏi, hết mình với chuyên môn và học thuật, lắm khi lại bị gán cho đủ thứ “tội”: nào là chuyên môn thuần túy, rút vào tháp ngà, tự cao tự đại… Cá nhân tôi, từng có thời phải giấu biệt cái vốn chữ Hán của mình, đơn giản vì thời đó có những vấn đề chính trị giữa nước ta khiến cho xã hội có thái độ kỳ thị, ruồng bỏ bất cứ cái gì thuộc Trung Hoa, dẹp văn bia, khoa Trung văn ở các trường cũng bỏ. Chữ Hán thì có tội tình gì?

Nay thì người học tiếng Trung nhiều, nhưng toàn học một cách thực dụng, chủ yếu là để kiếm sống ở cơ quan này cơ quan nọ, chứ không học như học một nền văn hóa. Trong khi đó, lớp dịch giả và học giả Hán văn vẫn còn, tuy tuổi đã cao, Tại sao chúng ta không tập hợp họ lại, động viên họ, ưu đãi họ, tận dụng tri thức của họ? Xã hội cần phải biết chấp nhận rằng dịch thuật là một chuyên môn hẹp. Cần phải có những chuyên gia sâu trong lĩnh vực dịch thuật, trong từng ngôn ngữ. Mặt khác, cần phải khu biệt những đẳng cấp khác nhau của dịch thuật, cần phải thừa nhận rằng có những chuyên gia dịch thuật có đẳng cấp cao, và trọng dụng họ, đãi ngộ họ xứng đáng.

Ở ta lại có tình trạng khen chê không có chuẩn mực gì hết. Người khen lẫn kẻ chê không có khả năng thấu hiểu cái tầm sâu của đối tượng. Người ta khen tôi bởi người ta không biết.

Ông quan niệm như thế nào về công việc của dịch giả? Ông đánh giá như thế nào về các đồng nghiệp cùng dịch từ Trung văn, như Lê Bầu, Trần Đình Hiến, Phạm Tú Châu…?

Họ cũng như mọi người lao động đáng quý đáng trọng, mỗi người có một ưu điểm khả thủ. Tuy còn nhiều khó khăn trong cuộc sống, tuổi đã trên dưới 70, họ vẫn miệt mài làm việc mỗi ngày để có những trang sách cho bạn đọc. Tôi tin chắc chắn họ là những người hiếm hoi trong giai đoạn này. Nếu như họ mất đi, ai sẽ lấp được khoảng trống đó?

Dịch giả ngày nay thật hiếm người như họ, như trường hợp Cao Xuân Hạo là một. Đòi hỏi như vậy là hơi cao, nhưng tôi vẫn ước ao dịch giả phải ở cái tầm như thế. Phải có tình yêu đối với tác phẩm, phải có tâm huyết với nghệ thuật dịch, và nhất thiết phải có trình độ Việt ngữ càng cao càng tốt. Tôi không tin người viết một câu văn tiếng Việt chưa sạch nước cản mà có thể dịch hay được, dù là người Việt, đã sống ở Việt Nam ba bốn chục năm, thậm chí đi dạy người Việt về tiếng Việt.

Được biết, ông là người từng dịch nhiều sách cổ của Trung Hoa, trong đó có những cuốn sách quý, rất có giá trị và không dễ dịch như “Mai hoa dịch số” hay “Khổng Tử truyện”. Theo tôi biết, những khái niệm cơ bản của huyền học Trung Hoa như âm dương, ngũ hành… là hết sức uyên áo, và mặc dù tiếng Trung với tiếng Việt rất gần gũi nhau, có thể vẫn có những trường hợp “ngôn bất tận ý”. Gặp những trường hợp như vậy, ông thường giải quyết bằng cách nào?

Để dịch được một cuốn “Mai hoa dịch số”, tôi phải đọc không phải hàng chục, mà hàng trăm cuốn sách. Phải có kiến văn ngang tầm với những môn đồ của tác giả. Và phải có niềm đam mê. Không đam mê thì không thể nào dịch được một cuốn sách hàng bao nhiêu năm trời.

Theo ông, nghề văn có quan hệ thế nào với nghề dịch? Người dịch văn học có cần thiết cũng phải là nhà văn không? Tại sao?

Để dịch văn học, nhất thiết bản thân phải là nhà văn. Để dịch truyện ngắn, phải là người viết truyện ngắn. Nếu không, làm sao có nổi sự tinh tế và uyên thâm về ngôn ngữ tiếng Việt để có thể cùng một câu tiếng Trung mà kẻ khác dịch là “Thôi anh đi đi”, ta thì dịch “Anh bước đi cho tôi nhờ”. Sự khác biệt giữa hai câu tiếng Việt đó là cả một đẳng cấp. Một đằng dịch đúng, một đằng dịch hay. Từ đúng đến hay là bước sang cả một đẳng cấp khác.

Ông có ưu tư gì về việc không có đội ngũ kế thừa cho lớp dịch giả cao tuổi đã qua đời hoặc đã vào độ tuổi “xưa nay hiếm” như các cụ Phan Ngọc, Phan Văn Các, Khương Hữu Dụng, và bản thân ông nữa?

Không có “đội ngũ kế thừa” là điều đương nhiên. Đừng băn khoăn “liệu ta có môn đệ hay không”. Nếu ta hay thì tự khắc sẽ có môn đệ; có thể sau mười lăm năm, năm mươi năm, sau khi ta đã chết đi rồi, sẽ có người nhận ra chân giá trị của ta, đi theo con đường của ta. Với lại, Việt Nam ta vốn dĩ yếu kém, từ xưa đến nay làm gì có các học phái, trường phái… như Trung Hoa hay Anh, Pháp, v.v.

Theo ông, để trở thành một dịch giả giỏi thì phẩm chất nào là có tính quyết định?

Nền tảng văn hóa của gia đình và quá trình đào luyện trong trường đời là hết sức cần thiết. Lại nữa, từ biết đến sử dụng được ngoại ngữ là cả một khoảng cách. Học ngoại ngữ hoàn toàn không phải chỉ vài năm là đủ, mà là học cả đời. Và, cái quan trọng nhất là khí tiết, khí phách của tâm hồn, phẩm chất cá nhân của dịch giả; đó mới là cái quyết định.

Tổ chức thành công chuyên đề “Những chia sẻ trong kinh nghiệm dịch thuật”

Chương trình có sự tham dự của một số khách mời đặc biệt có kinh nghiệm trong ngành dịch thuật như: dịch giả Tôn Thất Lan, ThS. Trần Thị Lê Dung…

Dịch giả Hồ Minh Quang đang báo cáo.

Chủ nhiệm YTC trao đổi với dịch giả Tôn Thất Lan về buổi báo cáo kinh nghiệm dịch thuật của Dịch giả Hồ Minh Quang.

Dịch giả Tôn Thất Lan chia sẻ kinh nghiệm dịch thuật cùng diễn giả.

Các thành viên YTC đang theo dõi buổi báo cáo.

Dịch giả Tôn Thất Lan đang theo dõi buổi báo cáo. ThS. Dịch Giả Trần Thị Lê Dung (phải) đang theo dõi buổi báo cáo. ThS. Trần Thị Lê Dung chia sẻ kinh nghiệm dịch thuật cùng diễn giả. Chủ nhiệm YTC thay mặt ban chủ nhiệm tặng quà lưu niệm cho diễn giả là một bức tranh dân gian Đông Hồ và bộ lịch Tết của trường ĐHKHXH&NV Tp.HCM. Chụp hình lưu niệm với những người tham gia.

(SGGP). – Sáng 14-1, tại Trường ĐH KHXH-NV TPHCM đã diễn ra hội thảo với chủ đề “Hợp tác giáo dục, nghiên cứu và dịch thuật giữa Việt Nam – Indonesia” do Trường ĐH KHXH-NV phối hợp cùng Tổng Lãnh sự quán Cộng hòa Indonesia tại TPHCM tổ chức.

Hội thảo tập trung phản ánh thực trạng ít hiểu biết nghiêm trọng về giao lưu văn hóa, văn học , dịch thuật giữa hai quốc gia trong khu vực ASEAN là Việt Nam và Indonesia. Hội thảo đã đề ra nhiều giải pháp nhằm nâng cao việc đào tạo, phát triển việc đào tạo ngoại ngữ của cả hai nước.

Các đại biểu cũng trình bày nhiều vấn đề nhằm nâng cao sự hiểu biết của giới nghiên cứu, giáo dục , dịch thuật như sự tương đồng về lịch sử, tình hình nền văn học, các công trình nghiên cứu văn hóa xã hội giữa hai nước…

- Mỗi một thời kì có những đội ngũ người dịch khác nhau. Trước nữa là dịch tiếng Trung, sau là tiếng Nga và nữa là tiếng Anh, Đức. Quan trọng là chúng ta đã được đón nhận và hiểu thêm nhiều nền văn hóa khác nhờ các dịch giả trẻ tuổi. Điều đó cho thấy người trẻ hiện nay đang có nhiều thuận lợi, xin anh cho biết sâu hơn về tình hình dịch thuật hiện nay

Dịch giả Phạm Xuân Nguyên: Từ xa xưa đã có dịch thuậtn có điều trước đây, không gian văn hoá, các ngõ thông tin hạn chế dẫn đến việc chọn lọc tác phẩm dịch ít hơn và đội ngũ dịch giả cũng hạn chế về số lượng. Hiện nay, dịch giả trẻ là những người được đào tạo, được học hành và có kiến văn tốt. Có thể nói các bạn trẻ giờ đã được hưởng thụ một không gian hoàn toàn khác.

Ngày nay các bạn trẻ do được cập nhật nhanh hơn, được đối thoại đôi khi còn được bàn thảo trực tiếp với chính tác giả. Trước đây sách dịch chủ yếu là qua tiếng Nga, kể cả những cuốn sách tiếng Anh hay tiếng Pháp cũng qua tiếng Nga, điều này dẫn đến thực tế là chúng ta nhận lại qua kênh người ta đã chọn rồi, và thêm nữa không cập nhật về thời gian. Ví dụ như giải thưởng Nobel, người ta công bố vào tháng 10 và trao vào tháng 12, người được giải Nobel phải đọc bài diễn từ. Lúc đó chưa có internet, chưa có các kênh truyền hình trực tiếp thì nửa năm sau, thậm chí một năm sau ở Việt Nam mới xuất hiện những tác phẩm ấy. Bạn đọc hiện nay đang được hưởng những lợi thế đó, giải Nobel vừa trao xong đã có ngay bản dịch để đọc rồi.
Lớp dịch giả hiện nay là những người trẻ, có ngoại ngữ, có kiến thức, giỏi tiếng Việt và có đam mê. Dịch văn học khác với các loại hình dịch khác. Nếu dịch đơn thuần chỉ là sát với nguyên bản gốc. Người dịch văn học ngoài việc thông thạo tiếng, giỏi tiếng Việt còn có khả năng văn học. Sách Văn học lúc nào cũng là văn bản khó, bản chất của văn học là đa nghĩa, và nhiều tầng lớp. Điều tôi muốn nói hơn là thế hệ này họ đã được trang bị đầy đủ và hơn thế nữa họ đang làm việc có ý thức. Trước đây dịch một tác phẩm chủ yếu dựa vào bản năng ngôn ngữ, lòng yêu thích. Hầu hết các bạn trẻ hiện nay dịch không phải chỉ vì yêu thích mà đã có sự chọn lựa, có những hướng đi riêng như dịch một dòng văn học, một tác gia văn học. Điều đó cho thấy, dịch không đơn giản là để giới thiệu một cuốn sách, một tác giả, một hiện tượng mà còn là cách để đóng góp cho nền văn hoá, văn học nước nhà.

Cũng phải kể đến một điều kiện thuận lợi nữa, việc xuất bản đã dễ dàng hơn, thoáng hơn, tự do hơn, và người dịch được tôn trọng hơn. Không riêng gì sách văn học mà các sách Khoa học xã hội, đội ngũ dịch giả hiện nay đang bồi đắp thêm phần thiếu hụt những tri thức của nhân loại.  Số lượng sách của Nhà xuất bản Tri thức người trẻ tham gia vào khá nhiều và chất lượng.

Điều đó cho chúng ta thấy là có một thế hệ dịch giả mới, với tất cả những điều kiện lịch sử mới trong hoàn cảnh xã hội mới. Và thực tế cho thấy, thời gian qua sách dịch ra nhiều, sách phổ thông, thương mại có và sách chất lượng cao cũng không thiếu. Những người trẻ đối với tôi là những người dưới 50 tuổi, và hiện nay đông nhất là những người ở độ tuổi 30-40. Họ không dịch tay ngang, dịch chơi nữa mà đã dịch có bài bản. Chúng ta có thể kể một số cái tên như Trần Tiễn Cao Đăng, Trang Hạ, Cao Việt Dũng, Lương Việt Dzũng, Ngọc Cầm Dương…

Tình hình hiện nay là những người dịch đã bỏ nhiều công sức, nhiều thời gian nhưng thù lao chưa xứng tầm, hoặc sự tiếp nhận văn chương của ta đôi khi chưa xứng tầm. Có thể nói độc giả là người được hưởng lợi cao nhất. Một tác giả vừa được giải hoặc đang gây sốt trên thế giới ở Việt Nam có sách ngay. Chủ yếu người đọc tìm mua best –seller mà ít đọc những tác phẩm khó, vì vậy những cuốn sách thực sự hay, thực sự kén người đọc ít gây hiệu quả. Những người dịch hiện nay đang làm việc đơn lẻ mà chưa có sự liên kết chuyên sâu, chưa có trung tâm dịch thuật cấp nhà nước, thường chỉ là một nhóm bạn bè. Chính sách dịch thuật cũng chưa có, những công trình nghiên cứu  lịch sử dịch thuật từ trước đến nay đều bị bỏ ngỏ, gần đây có một số bạn trẻ đang nghiên cứu. Với bất kì quốc gia nào, dịch thuật cũng rất quan trọng, không một nền văn hoá nào không có sự giao lưu với các nước khác, mà dịch thuật là cầu nối đầu tiên. Gần đây với sự ra đời của Nxb Tri thức nhằm bổ sung thêm những cái thiếu đó, ví dụ họ  lên một bản đồ thế giới, và coi đó là ngôi nhà tri thức, và từ đó tìm hiểu xem chúng ta đang thiếu những viên gạch  nào để có thể hoàn thành một ngôi nhà. Xin thưa là có những tác phẩm trước đây chúng ta đã dịch rồi, bây giờ dịch lại, không thừa, cùng một nguyên bản nhưng mỗi người dịch sẽ có sắc thái riêng. Giống như âm nhạc vậy, cũng những nốt nhạc đấy, nhưng mỗi ca sĩ lại có cách xử lí, cách trình bày khác nhau. Có thể bản dịch này hay điểm này, bản kia hay điểm khác. Rừng Nauy của Murakami, hơn 10 năm trước Trịnh Lữ dịch và tôi cũng có tham gia, nhiều người đọc bản dịch đấy họ thích còn bản dịch sau này họ thấy hay hơn nhưng không thích bằng, chẳng hạn. Trừ những bản dịch sai, ẩu, cầu thả thì không bàn đến, dịch là có sai, không ai có thể bảo đảm là nó đúng hoàn toàn. Bởi vì ngay người bản ngữ nói một câu với những cách biểu cảm khác nhau thì có nhiều cách suy luận khác, huống gì mình không sống trong môi trường đó.

- Và như thế có nghĩa mỗi người đọc tự tìm cho mình những tên dịch giả riêng, sự lựa chọn riêng. Điều đó nghe chừng hơi khó giữa một rừng sách như hiện nay?

PXN: Hiện nay một số nhà sách hay công ty sách tư nhân, như một sự phân công tự nhiên, làm sách dịch họ có định hướng cụ thể. Tất nhiên sách thương mại, sách best-seller có nhưng họ cũng không quên một mảng sách nâng cao. Ví dụ có nhà sách tập trung vào sách của Murakai, nhà khác thì Paolo Coelho, hoặc một tác giả khác. Vấn đề mà tôi đã nói từ lâu đó là phê bình dịch thuật của chúng ta không bắt nhịp cùng với văn học dịch. Phê bình dịch thuật không chỉ là nói nội dung, hay nói những vấn đề chung chung, phê bình dịch thuật đúng nghĩa là phải biết so sánh đối chiếu. Từ câu chuyện cuốn Mật mã Da Vinci, chúng ta hiểu quá tình trạng này. Người phê bình dịch thuật còn có trách nhiệm hướng dẫn độc giả, với những độc giả bình thường họ có thể đọc theo best-seller, còn với độc giả văn chương có những cuốn giá trị cao của thế giới, đạt những giá trị lớn, dịch giả đã dịch nhưng rất nhiều những độc giả có học cũng không đọc, cái đó mới thật đáng buồn. Nếu hỏi anh đọc những cuốn sách nào gần đây, nếu anh chỉ kể ra được những cuốn sách tầm tầm anh phải tự cảm thấy xấu hổ, cùng lúc đó có những cuốn sách ở tầm cao, đáng ra anh phải đọc,  anh lại không hay biết. Cùng trong ngành trong nghề còn không đọc thì không thể trách độc giả được. Nếu người phê bình không chỉ ra được cái hay cái dở cho người đọc, thì vô tình họ đưa đến sự xuống cấp của văn hóa đọc.

- Không riêng gì bất động sản mà văn học cũng đã và đang có sự phân cấpNhưng điều tôi muốn nói là có những cuốn sách chất lượng cao, với những dịch giả uy tín, được in bìa đẹp, giấy đẹp, tại sao chưa tạo được cơn sốt cho người đọc?

PXN: Họ có chừng này tiền thì họ vào quán cơm bình dân, nhiều hơn nữa thì vào nhà hàng, hoặc vào khách sạn cao cấp đắt tiền, ăn ngon, chỗ đẹp. Không thể chiều hết mọi người được. Nếu một người dịch sách thị trường, câu cú có chưa đúng một chút, người đọc cũng chậc lưỡi bỏ qua, còn tôi, nếu tôi nhận dịch thì tôi phải chọn tác giả, tác phẩm. Nếu cần nhanh thì nhà sách, nhà xuất bản sẽ có đội ngũ thợ dịch, nhưng cũng có đội ngũ những người dịch chuyên về một tác giả, một dòng văn học. Tất nhiên nó có sự phân chia và có đẳng cấp riêng.

Tôi quan niệm người dịch không phải chỉ là người chuyển chữ mà là người chuyển văn hoá, vậy anh phải là người luôn biết được nhu cầu người đọc. Tất nhiên tôi không nói đến nhu cầu của số đông, mà là nhu cầu về trí tuệ, văn hoá của dân tộc. Như tôi đã nói văn học dịch một dân tộc cần biết mình thiếu gì. Giống như một bà mẹ nuôi con, biết con cần gì ở mỗi giai đoạn, mỗi dân tộc cần biết lấy cái gì của nước ngoài về cho mình.

Tầng lớp đáng đọc,  ít đọc. Có một số hiện tượng như Mạc Ngôn, Marakumi, hay Marc Levy không nói đến, rất nhiều những tác phẩm dịch chất lượng họ cũng ít quan tâm. Người dịch đã dịch, nhà xuất bản đã in lỗi tại anh chưa đọc.

- Chúng ta đang nói đến sự hình thành một đội ngũ dịch giả trẻ, vậy theo ông những dấu ấn đạt được có thể xem họ là đội ngũ được chưa ?

PXN: Nhắc đến năm hay bảy tên tuổi nổi nhất hiện nay hoàn toàn là những người trẻ. Thế hệ trước như ông Dương Tường đã ở tuổi 80 tuổi, ông Trịnh Lữ gần 70 tuôi, còn chủ yếu là dưới 40. Gọi họ là đội ngũ, chuyện đương nhiên, vì đã đến thế hệ họ rồi, đến công việc của họ rồi. Mà dòng chảy của đời sống không thể không có văn học dịch. Và dấu ấn của họ thì thể hiện quá rõ với  rất nhiều tên tuổi dịch thuật như tôi đã nhắc đến. Trong đội ngũ thì tất nhiên không thể toàn sao cả, giống như một đội bóng đá chỉ có 2 đến 3 ngôi sao thôi chứ. Tôi thì tôi nói đã có đội ngũ văn học dịch và có nổi lên một số tên tuổi xứng đáng, đã dịch được những tác phẩm xứng đáng.

Và đội ngũ đó bắt đầu hình thành, đang hình thành, và dấu ấn họ ghi lại là đáng công nhận với hàng loạt những hiện tượng văn học dịch hiện nay đều là thuộc những người trẻ. Không thể khác được,  người gìa đã già rồi và họ không đủ sức để làm nhiều việc, thời gian còn lại họ chỉ có thể  dịch những cuốn đáng dịch thôi.

Đây là thời của họ và đáng mừng họ đã làm việc bước đầu có hiệu quả. Chúng ta hy vọng họ sẽ tiếp tục làm việc, cống hiến.

Thu Huyền thực hiện

Nguồn: Văn nghệ Trẻ. Bản điện tử phongdiep.net

Trả lời câu hỏi của nhà báo: dịch thuật văn học Việt Nam hiện nay như thế nào.

Nếu xét dịch thuật văn học theo các tiêu chí mức độ đa dạng, chất lượng, sự tham gia tích cực của giới trẻ thì tôi cho rằng chưa bao giờ dịch thuật văn học tại Việt Nam được như hiện nay. Từ cuối thập niên 1950 cho tới cuối thập niên 1980 dịch thuật của miền Bắc sống trong vòng bao cấp như mọi thứ của xã hội, thành phần tư nhân hoàn toàn bị gạt ra khỏi ngành xuất bản kể từ sau vụ án Nhân văn-Giai phẩm. Quãng thời gian ấy độ đa dạng dĩ nhiên là kém, chất lượng cũng không thực sự cao như người ta vẫn hay nói; các bản dịch do nhà xuất bản Cầu Vồng hay Tiến Bộ chỉ toàn bích, lung linh trong vẻ đẹp của sự hoài niệm, giờ đây đọc lại ta có thể thấy những cuốn sách hồi ấy cũng rất nhiều lỗi dịch và lỗi in ấn, ngay cả ở sách cho trẻ em. Dịch thuật của Sài Gòn chỉ bắt đầu thực sự đa dạng vào những năm ngay trước biến cố 30/4/1975, khi mà số lượng sách dịch hằng năm bỗng tăng đột biến, vả lại cũng phải nói rằng hồi ấy lựa chọn về dịch sách của giới dịch giả Sài Gòn cũng mang nhiều yếu tố chính trị, hiểu theo nghĩa có một sự xung đột ngầm giữa ý chí của chế độ trong việc truyền bá văn hóa Mỹ (có cả ủy ban dịch thuật để ấn hành chẳng hạn tác phẩm của nhà văn cổ điển Herman Melville) và sự phản kháng của các cá nhân, không ưa văn hóa Mỹ mà tập trung nhiều vào văn hóa Pháp cũng như các tác phẩm nói không tốt về chế độ cộng sản; thực tế là phần lớn tác phẩm nước ngoài hồi ấy ở Sài Gòn được dịch qua tiếng Pháp, đặc biệt là tác phẩm văn học Nga.

Theo tôi, chúng ta đã phải trả một cái giá không nhỏ cho chế độ bao cấp xuất bản, bằng quãng hai mươi năm sau khi bắt đầu có sự “nới lỏng tương đối” cho tư nhân tham gia trở lại vào quá trình tổ chức bản thảo, in ấn, phát hành (tức là cuối những năm 1980). Sự đa dạng tăng lên đáng kể với rất nhiều Sydney Sheldon và Agatha Christie, một không khí dịch thuật mềm mại hơn chứ không còn căng cứng với toàn là Liên Xô và “các nhà văn có cảm tình với chúng ta”, nhưng chất lượng dịch thì vô cùng đáng bàn với vô số bản dịch không chính xác và bị cắt xén tùy ý, chất lượng in ấn thì nhìn chung là rất tồi tệ. Cho đến gần đây tôi tin là tình hình đã được cải thiện rất nhiều; việc tham gia Công ước Berne cũng là một yếu tố quan trọng.

Tôi không nói được nhiều về tình hình dịch thuật văn học Việt Nam ra tiếng nước ngoài vì lĩnh vực này không nằm trong mối quan tâm của tôi, nhưng tôi kiên trì tin rằng Nhà nước hay các hội đoàn không thể có vai trò quan trọng ở đây, thậm chí còn có thể gây hại là khác. “Đơn vị chuẩn” của xuất bản là nhà xuất bản và các cá nhân dịch giả, chỉ hai thành tố này mới quyết định được sự phát triển của dịch thuật và giao lưu văn hóa. Điều tốt nhất mà các thiết chế có thể làm là hỗ trợ tạo ra một môi trường cởi mở.

————

+ Cũng như mọi lần trả lời phỏng vấn, tôi trông chờ vào một cơ hội suy nghĩ theo một hoặc một số câu hỏi nhiều hơn là trông chờ ý kiến của mình được đăng lên báo.

+ Các bạn nhà báo có thể tin là cứ hỏi tôi về vấn đề xuất bản, dịch thuật, nếu không từ chối trả lời thì tôi sẽ chỉ nói đến hai điều, hai cái mà tôi chiến đấu từ lâu nay để ủng hộ: tư nhân hóa xuất bản và luật một giá trong lưu thông sách. Ngay cả khi tôi biết sẽ không có xuất bản tư nhân ít nhất là trong cả chục năm sắp tới, thì đó vẫn là một mục đích. Luật một giá mang lại sự công bằng cho toàn hệ thống phân phối, cùng lúc loại bỏ sự cạnh tranh về giá là một hình thức cạnh tranh man rợ; nó cũng tạo ra và duy trì được tính chất đa dạng, mức độ hiện diện của sách. Kiểm duyệt cũng là một vấn đề kinh điển, nhưng với tôi nó không quan trọng bằng hai vấn đề kia, ở thời điểm hiện tại; giải quyết tốt hai cái đó thì mới giải quyết được một cách toàn diện ngành xuất bản Việt Nam. Vả lại người ta thường chỉ kể kinh nghiệm đối đầu với kiểm duyệt trong hồi ký :d

+ Một ví dụ về sức sáng tạo của xuất bản tư nhân:

http://bartlebylesyeuxouverts.blogspot.com/

Các nhóm (thường rất trẻ) cần phải có ấn phẩm riêng của mình để tự thực hiện và tự chịu trách nhiệm về ý tưởng cũng như cách tiến hành của mình. Cái blog này và các ấn phẩm liên quan tôi cũng không nhớ rõ cụ thể là của ai, nhưng chắc hẳn là xoay quanh dịch giả người Pháp Claro, người dịch vài chục tác phẩm văn học, bản dịch gần đây tôi có là Le Tunnel của Gass.